Z zegarem na katedralnej dzwonnicy wiąże się ciekawa legenda. Otóż zastanawia fakt, że zegar ma tylko trzy tarcze. Biskup Szaniawski w 1727 r. sprowadził do Kielc zegarmistrza, który miał zająć się zainstalowaniem zegara na dzwonnicy przy kolegiacie. O wspaniałym zegarze rozprawiali wszyscy mieszkańcy miasta. Gdy okazało się, że zegar ma tylko 3 tarcze podejrzewano, że biskup postanowił zaoszczędzić. Tymczasem okazało się, że biskup Szaniawski, znany z udzielania rad na prawo i lewo wszystkim, których spotkał, pouczać też począł zegarmistrza. Ten zaś, zdenerwowany faktem, że poucza go laik w zegarmistrzowskim fachu miał rzec, że się ekscelencji do kazań nie wtrąca, bo się na tym zna tak, jak biskup na zegarach. Nie czekając na rozwój wypadków mistrz porzucił pracę na dzwonnicy, pozostawiając zegar bez jednej tarczy. l tak już pozostało - efekty kłótni biskupa z zegarmistrzem możemy podziwiać do dzisiejszego dnia.  

Kiedy w XII wieku Kielecczyzna przeszła na własność biskupów krakowskich na Wzgórzu zwanym dziś Zamkowym lub Katedralnym na wysokości 280 m. n.p.m. biskup Gedeon ufundował w 1171 roku kolegiatę pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Była to budowla z ciosów piaskowca w stylu romańskim. Dokumenty, które dotyczyły  tego wydarzenia zaginęły co prawda w czasie napadów Litwinów lub Tatarów, jednak data budowy jest ścisła. Jan Długosz oparł ją na informacjach ze znanej sobie notatki źródłowej. Razem ze świątynią wybudowane zostały budynki mieszkalne dla czterech prałatów i sześciu kanoników, oraz kilkunastu wikariuszy. Kielce miały więc już dwa kościoły, przez co stały się ważnym ośrodkiem nie tylko kościelnym, ale i handlowym.

Na przestrzeni wieków miejsce miały liczne przebudowy i rozbudowy. Miały one miejsce w latach: 1514 - 1522, gdy bp Jan Konarski przeprowadził prace budowlane związane z dostawieniem do prezbiterium zakrystii i kapitularza, 1583 kiedy to biskup Myszkowski wydłużył nawę w kierunku zachodnim i rozszerzył świątynię. Dzięki temu kościół przyjął formę krzyża, którego poprzeczne ramiona stanowiły wieże z małymi bocznymi nawami. W 1632 - 1635 roku trwały prace przy prezbiterium i przedłużaniu naw. Przebito też nowe wejście od północy, oraz wykonano marmurowe portale. W 1719 roku bp Kazimierz Łubieński rozebrał wieże, a jego brat Bogusław wyrównuje wysokość sklepień, trwają też prace nad ujednoliceniem naw bocznych. Poszerzono i wydłużono także prezbiterium dobudowując doń od południa zakrystię, a od północy kapitularz ze skarbcem. W tymże też roku obłożono część zewnętrznych murów kamiennymi ciosami. W 1728 roku kolegiatę połączono przejściem krytym z pałacem biskupim i kościołem Św. Trójcy. W 1827 roku bp Jan Paweł Woronicz usnął mury ze strzelnicami, które otaczał kościół, a także rozebrał korytarz, który prowadził do pałacu. W latach 1869 - 1872 bp Majerczak przebudował dzwonnicę, wzniósł nową sygnaturkę i elewację boczną kościoła. Wybito także nowe wejście od północy, ozdabiając je marmurowym portalem z 1632 roku, przeniesionym z wejścia we wschodniej części ściany północnej. W środku Katedry położono nową posadzkę. Te ostatnie przeróbki nadały świątyni współczesny wygląd.

W osiemsetlecie swego istnienia kościół otrzymał tytuł Bazyliki mniejszej.

W roku 1939 i podczas II Wojny Światowej katedra kielecka pełniła ważną rolę w życiu obywateli. Kielczanie, którzy chętnie uczestniczyli w obchodach uroczystości, mieli możliwość w kwietniu 1939 roku gościć prymasa Polski kardynała A. Hlonda.

Z posługami religijnymi podczas II Wojny Światowej udawali się do więzienia przy ulicy Zamkowej proboszczowie katedry: ks. dr Józef Pawłowski, Franciszek Mazurek i Witold Dzięcioł. Razem z księżmi w posługach uczestniczyli ministranci, którzy podczas rozdawania Komunii Świętej przekazywali więźniom grypsy.

U stop katedry znajduje się Plac Panny Maryi zwany w 1823 roku Placem Marii, a w 1802 roku Rynkiem Pod Katedrą. Obecnie na placu tym warto obejrzeć pomnik księdza Jerzego Popiełuszki, odsłonięty w 1999 roku. 

Na wyposażeniu katedry znajduje się renesansowy ołtarz główny, który sprowadzono w XVI wieku, marmurowy nagrobek E. Zebrzydowskiej z 1553 roku i płaskorzeźba z brązu karczówkowskiego przedstawiająca Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus.  Można także zwiedzić skarbiec katedralny. W tym celu należy jednak zgłosić się do siostry - przewodniczki, aby ta służyła nam w drodze. Pod lożą biskupią znajdują się drzwi, przez które należy wejść w korytarzyk. Schody poprowadzą nas na piętro nad zakrystią. Tam właśnie znajduje się skarbczyk.

Do najcenniejszych pamiątek należą dary Kazimierza Wielkiego dla kościoła w Stopnicy - kielich z 1362 roku oraz relikwiarz hermowy z wizerunkiem św. Marii Magdaleny z 1370 roku. W skarbcu odnaleźć też można Antyfasz Kielecki z 1372 roku oraz mszał obciągnięty skórą cielęcą z przełomu XV \ XVI wieku.

Ciekawa jest też kolekcja ornatów. Znajduje się tu między innymi ornat zdobiony haftami symbolizującymi Stary i nowy Testament, który podarował Stanisław August księdzu Górskiemu (późniejszemu biskupowi).

Na zewnątrz kościoła znajduje się oryginalna tablica z alfabetem łacińskim i ówczesną miarą długości - łokciem królewskim. Jest też dzwonnica z zegarem o trzech tarczach, prawdopodobnie na starszych murach, z XVII wieku z nadbudową z 1727 roku i dzwonami: ufundowanym w 1527 roku przez Piotra Tomickiego, barokowy z 1789 i ufundowany przez diecezjan w 1897 roku na jubileusz 25-lecia sakry biskupiej T.Kilińskiego dzwon Tomasz-Teofil. Na północnej ścianie dzwonnicy widnieje herb Nałęcz. Nawiązuje on prawdopodobnie do bpa Gembickiego, który przypuszczalnie ufundował obiekt, lub do bpa Małachowskiego, który obiekt rozbudował w 1680 roku.  

We wszystkich sprawach pisz na adres: stare@kielce.com

O Kielcach    Katedra    Pałac biskupi    Park    Rynek    Karczówka    Literatura

webmaster:  Tomasz Wojtyś

ostatnia aktualizacja: 30 VIII 2000